inhoud

1. samenvatting
2. programmatoelichting
3. in de pers
4. interview
5. technische details
6. concerten

samenvatting

Rozalie Hirs – muziek (partituur, elektronische klanken) & poëzie
Boris Tellegen, Geert Jan Mulder – bewegend beeld, videoinstallatie

Iedereen heeft twee oren. Maar weinig mensen kennen echter de fascinerende wereld die schuilgaat achter het luisteren via die twee kanalen. Zo helpt een klein verschil in toonhoogte en timing tussen wat we horen met ons linker- en rechteroor al bij het bepalen van onze positie in de ruimte. Door dit verschil creëren de hersenen de illusie van een puls, die ook wel binaural beating genoemd wordt. In de nieuwe cyclus dreams of airs (2017-18) gebruikt componist Hirs deze binaural beating voor het stimuleren van hersengolven die normaliter worden toegeschreven aan toestanden van meditatie, slaap-/ waakpatronen of creatieve processen. De binaural beatings stimuleren zo het algehele gevoel van flow en brengen de luisteraars in het moment.

dreams of airs (2017-18) biedt een unieke luisterervaring, waarin het publiek binnen een lounge-achtige setting wordt meegevoerd door hypnotiserende versnellingen en vertragingen. De combinatie van gesproken woord, muziek en visuals prikkelt tegelijkertijd meerdere zintuigen. Het publiek zit ruimtelijk rondom de muzikanten verspreid om ze deelgenoot te laten worden van het ontstaan van de muziek, de bewegingen en klanken. Projecties van voortdurend transformerende, abstracte sculpturen, ontworpen door beeldend kunstenaar Boris Tellegen en Geert Jan Mulder, vormen een beeldende verbinding tussen uitvoerders en publiek en geven zo de tijd en de architectonische ruimte mede vorm. Het resultaat is een totaalervaring van ruimte en menselijkheid, van stem versus abstracte klank, via een futuristische droom van een kleurrijke stad die veranderlijk is, eerst uit elkaar valt en zich dan steeds opnieuw samenstelt. Kom en ervaar wat het met jou doet!

dreams of airs (2017-18) is een avondvullende poëzie- en muziekcyclus door Rozalie Hirs gecomponeerd in opdracht van Stichting Iris or Hazel met financiële ondersteuning door het Fonds Podiumkunsten. Het beeldontwerp is door Geert Jan Mulder en Boris Tellegen gemaakt in opdracht van Stichting Iris or Hazel met financiële ondersteuning van het Stimuleringsfonds voor de Creatieve Industrie. Deuss Music is uitgever van de partituur en bijbehorende elektronische klanken. De duur van de cyclus is ca. 60 minuten.

Met dank aan Yaddo, MacDowell Colony, en Maison Dora Maar voor de uitnodiging om voor langere periodes als composer-in-residence aan deze instituten te verblijven en werken. Met grote dank aan Johan Reyniers (dramaturgisch advies) and Martín Mayo (amanuensis).

programmatoelichting

dreams of airs: het verlangen van taal – gesproken woord, binaural beats, hersengolven, spiegelneuronen

De nieuwe cyclus dreams of airs (2017-18) door Rozalie Hirs biedt een unieke luisterervaring, waarin het publiek binnen een lounge-achtige setting wordt meegevoerd door hypnotiserende versnellingen en vertragingen. De combinatie van gesproken woord, muziek en visuals prikkelt tegelijkertijd meerdere zintuigen. Het publiek zit ruimtelijk rondom de muzikanten verspreid om ze deelgenoot te laten worden van het ontstaan van de muziek, de bewegingen en klanken van alle muzikanten. Binnen deze intieme concertsetting hangen twee orthogonaal opgestelde schermen, waarop bewegende digitale sculpturen geprojecteerd worden, ontworpen door beeldend kunstenaar Boris Tellegen in samenwerking met Geert Jan Mulder. Deze voortdurend transformerende, abstracte projecties vormen een beeldende verbinding tussen uitvoerders en publiek en geven zo de tijd en de architectonische ruimte mede vorm.

Iedereen heeft twee oren. Maar weinig mensen kennen echter de fascinerende wereld die schuilgaat achter het luisteren via die twee kanalen. Zo helpt een klein verschil in toonhoogte en timing tussen wat we horen met ons linker- en rechteroor al bij het bepalen van onze positie in de ruimte. Door dit verschil creëren de hersenen de illusie van een puls, die ook wel binaural beating genoemd wordt. In dreams of airs (2017-18) gebruikt componist Hirs deze binaural beating voor het stimuleren van hersengolven die normaliter worden toegeschreven aan toestanden van meditatie, slaap-/ waakpatronen of creatieve processen. De binaural beatings stimuleren zo het algehele gevoel van flow en brengen de luisteraars in het moment. Het publiek zit daarnaast ruimtelijk verspreid. De muzikanten bevinden zich te midden van de luisteraars, die zo gemakkelijk in relatie kunnen treden met de muzikanten en hun fysieke gestes. Dit geschiedt via onwillekeurige imitatie, zoals in de alledaagse communicatie voortdurend gebeurt dankzij de spiegelneuronen in ons brein. Dit verschijnsel, dat we associëren met empathie, versterkt bij de luisteraars het gevoel dat zij muziek en tekst als het ware van binnenuit begrijpen.

Gesproken woord staat aan de basis van de productie dreams of airs (2017-18) door Rozalie Hirs. Al sinds 1991 voert zij haar eigen poëzie uit en in de loop der jaren heeft zij een geheel eigen voordrachtstijl ontwikkeld. Het nieuwe werk betreft een volledige integratie van muziek en poëzie in verschillende verschijningsvormen. De klank, timing en innerlijke melodie van de spreekstem bepalen nu de muzikale inhoud van partituur en alle instrumentale partijen. De instrumenten imiteren de stem op het podium nu eens als schaduwen, zijn dan weer autonoom, in voortdurende dialoog met elkaar en met de stem.

Inhoudelijk kan dreams of airs als een politiek en artistiek manifest voor Europa en de wereld worden beschouwd en sluit hierbij naadloos aan op Hirs’ recente publicatie gestammelte werke (Berlin: kookbooks, 2017), een verzameld dichtwerk in tien talen. Op haar CD Pulsars (Amsterdam: Attacca Productions, 2010) verkende Hirs reeds meertaligheid èn de dialoog tussen een elektronische klankwereld en het gesproken woord binnen meerstemmige composities. In het nieuw werk komen poëzie en muziek voor het eerst volledig geïntegreerd binnen een avondvullend werk van Hirs aan bod. De muzikale grammatica van Hirs staat in constante dialoog met deconstructivistische architectonische beeldtaal van Tellegen en Mulder. Beeldende kunst wordt uit de statische galerie gehaald en gecombineerd met een dynamische live performance voor een publiek dat door zijn of haar aanwezigheid onderdeel wordt van de uitvoering. Het project is zo ook op te vatten als een onderzoek naar de betekenis van de performatieve actie van de VJ in combinatie met moderne klassieke muziek.

Het resultaat is een totaalervaring van ruimte en menselijkheid, van stem versus abstracte klank, via een futuristische droom van een kleurrijke stad die veranderlijk is, eerst uit elkaar valt en zich dan steeds opnieuw samenstelt.

©2017 Rozalie Hirs

in de pers

En ook hier neemt Nora Fischer het publiek weer bij de hand met de kleurrijke woorden die Rozalie Hirs heeft opgetekend, ondersteund door de binaural beats. Met die beats wil Hirs hersengolven opwekken die ons in een meditatieve staat brengen. Dat lukt aardig want zelden heb ik een zo ademloos luisterend publiek meegemaakt.
Ronald Rijken: Rozalie Hirs’ klankwereld van de binaural beats, Klankgat online, 12 november 2018.

Dreams of Airs is een complex werkstuk en erg knap uitgevoerd. Het is ook zeer effectief, op mij in ieder geval. Ik voel me helder en ben erg energiek.
Ronald Rijken: Rozalie Hirs’ klankwereld van de binaural beats, Klankgat online, 12 november 2018.

interview

Thea Derks: Dreams of Airs

(English below)
Rozalie Hirs (1965): dreams of airs (2018)
I spinning infinity
II golden vielleicht
III who put on my shoes?
IV at present Longing
V infinity stairs
VI waves
VII here and nowness

Rozalie Hirs (1965) is een multitalent. Zij schrijft zowel poëzie als muziek en heeft in beide genres naam gemaakt. Voor het vandaag uitgevoerde dreams of airs schreef ze zelf de verzen, de instrumentale én de elektronische muziek. Deze is geïnspireerd op het natuurkundig fenomeen van de binaural beating: wanneer je linker- en rechteroor twee bijna gelijke tonen krijgen aangeboden, creëren je hersenen een derde (fantoom)toon die bestaat uit het verschil in frequentie tussen beide. Zo ontstaat een ultralage toon, die verschillende gemoedstoestanden op kan roepen. dreams of airs beleefde zijn wereldpremière tijdens het afgelopen festival November Music.

Hirs werd geboren in Gouda en kreeg al jong pianoles en zangles. Ze bezocht gymnasia in Duitsland en Nederland en voltooide in 1990 een studie chemie aan de Universiteit van Twente. Daarna studeerde ze compositie bij Diderik Wagenaar en Louis Andriessen aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. In New York vervolgde ze haar studie bij de Franse spectralist Tristan Murail aan de Columbia University. In 2007 behaalde ze aldaar ze de ‘Doctor of Musical Arts’ titel met haar dissertatie over spectrale compositietechnieken en de compositie Platonic ID. Deze werd datzelfde jaar verkoren tot ‘aanbevolen werk tijdens het 11th International Rostrum of Electroacoustic Music.

Bij uitgeverij Querido publiceerde Hirs inmiddels zes dichtbundels, waaruit verzen werden opgenomen in De 100 beste gedichten van 1998, 2002, 2005, 2008 en 2012. Ze publiceert niet alleen in het Nederlands, maar ook in het Engels en Duits. In 2017 verscheen haar meertalige verzamelbundel gestammelte werke bij de Duitse uitgeverij KOOKbooks. Haar poëzie en muziek zijn zowel lyrisch als experimenteel. Het avontuur van de luister- en leeservaring en de verbeelding staan centraal. Vaak combineert zij traditionele instrumenten met elektronische klanken en werkt zij samen met beeldend kunstenaars en grafisch ontwerpers.

Hirs draagt geregeld haar eigen gedichten voor, al dan niet ingebed in muziek, maar dreams of airs is haar eerste avondvullende poëzie/muziekcyclus. De titel heeft een meerduidige betekenis. “Als Ieren mijn achternaam uitspreken klinkt dat als ‘airs’, dus het gaat om ‘dromen van Hirs’. Anderzijds is ‘air’ natuurlijk het Engelse woord voor lied of melodie, dus het betreft tegelijkertijd ‘dromen van melodieën’. Ik denk hierbij aan de herinnering van de melodieën, waarvan alleen de tekst en het ritme zijn overgebleven. Een lied is voor mij namelijk geen poëzie meer, het is muziek geworden door de interpretatie van de componist. Met gesproken taal blijf je dichter bij de oorspronkelijke poëzie. Je toont het ritme van de taal, die nog geen zang is geworden.”

Dit keer spreekt Hirs haar verzen niet zelf, maar legt zij deze in de mond van Nora Fischer. ‘In de dertig jaar dat ik poëzie voordraag heb ik een eigen spraakmelodie ontwikkeld. Ik heb er jaren over gedaan om mijn typische intonatie en spraakritme te vertalen naar een notatie, zodat mijn stuk ook kan worden uitgevoerd als ik er niet meer ben. Het grappige is dat mijn moeder bij de première het gevoel had dat ik zelf op het podium stond, dus de notatie heeft de essentie van mijn stem precies weten te vangen.”

Alles is volledig uitgecomponeerd, zowel de spraakmelodie, het ritme als de intonatie. “Maar omdat ik Nora niet wilde dwingen mijn stem te imiteren heb ik de toonhoogtes genoteerd met kruisjes. Het klinkt natuurlijk en eenvoudig, maar is tegelijkertijd heel specifiek, want ik heb een eigen opvatting van tonaliteit. Alle tonen zijn met elkaar verbonden, ze zijn altijd in meer of mindere mate aanwezig, alleen de zwaartepunten verschuiven. Nora moet de vorm – de Gestalt – behouden maar mocht die naar haar eigen grondtoon transponeren. Het dromende uit de titel slaat zowel op de meditatieve, mijmerende manier waarop de gedichten worden uitgesproken als op hun inhoud en hoe ze muzikaal behandeld worden.”

De meeste teksten zijn in het Nederlands, maar er zijn ook Duitse en Engelse verzen. “Het libretto begint met een ontluikende dag en eindigt met een apotheose, een filosofische bespiegeling over de liefde, gebaseerd op een idee van Erasmus. Ik zie dreams of airs als een manifest voor Europa, voor het uitspreken van verschillende talen als eerste stap van communicatie. Het is humanistisch en idealistisch, het gaat over de vrijheid van de verbeelding, over het innerlijk zien en horen. Ik kijk daarbij vanuit het individu. Je kunt de ander bereiken door diens taal uit te spreken. Daar horen niet alleen de melodie en de betekenis bij, maar ook de klank zelf. – Ik bedoel dan niet het zingen, maar het spreken.”

De binaural beatings fungeren hierbij als klankruimtes die de luisteraar in een bepaalde gemoedstoestand brengen. ‘De linker- en rechterluidspreker hebben licht verschillende tonen. Wanneer er bovendien verschillen in timing zijn, krijg je een ruimtelijke klank. In mijn stuk ontstaat zowel een elektronische ruimtelijkheid als een gevoel van puls. Om dat laatste effect te versterken breng ik extra elektronische pulsen in. Mijn bedoeling is dat zodra je hersenen die binaural beating aanmaken, deze frequentie gemoedstoestanden oproept van meditatie, of juist alertheid, creativiteit, dromen, flow.”

De cyclus telt zeven delen, waarin slechts enkele malen het integrale ensemble klinkt. “Ik heb het stuk opgebouwd vanuit het vijfde deel infinity stairs, een trio voor fluit, basklarinet en elektrische gitaar. Dat is meteen ook het enige waarin de stem niet meedoet, zo krijgt de luisteraar even rust. Dit trio gaat over stijgen en dalen, net als de oneindig op en neer gaande trappen van Escher. Ik heb gepoogd die optische illusie te vertalen naar een auditieve illusie – tonen die je denkt te horen maar die niet werkelijk klinken.”

De overige delen zijn daar omheen geformeerd. “Het opent met vogelgekwetter, een solofluit en solostem, in het tweede deel komt de stem samen met een aantal instrumenten. Het derde is een tutti over een ontmoeting met de dood, een ode aan het leven. Het vierde deel is voor solostem en beschrijft het fysieke verlangen. Deel zes gaat over de zee, en het afsluitende gedicht is een ode aan de liefde, daarin komen alle instrumenten samen met de stem. In wezen is dreams of airs één grote dagdroom over verbeeldingskracht, hoe taal ontstaat, tijdens het spreken en tijdens het dromen.”

Thea Derks
Programmaboek voor concert 6 januari 2019 in TivoliVredenburg door Spectra Ensemble en Nora Fischer: dreams of airs van Rozalie Hirs Download [PDF]

Thea Derks: A song it no longer poetry, it is music

Rozalie Hirs (1965) is multi-talented. She has made a name for herself as a poet and as a composer. For her cycle dreams of airs she wrote the poems as well as the instrumental and electronic music. The cycle is inspired by the physical phenomenon of binaural beating: when your left and right ears are offered two almost identical tones, your brain creates a third (phantom) tone that consists of the difference in frequency between the two. When the frequency differences are small enough, the resulting tone, perceived as a beating, may evoke different moods and states of mind. Dreams of Airs was premiered in November Music, Den Bosch, The Netherlands, in 2018, and will be again performed in TivoliVredenburg, Utrecht, on Sunday 6 January 2019.

Hirs was born in Gouda and studied chemical engineering at the University of Twente and composition at the Royal Conservatoire in The Hague, with, among others, Louis Andriessen. In New York she continued her studies with the French spectralist Tristan Murail at Columbia University. In 2007 she obtained her ‘Doctor of Musical Arts’ title (DMA) with a dissertation on spectral composition techniques and the composition Platonic ID.

She has written six Dutch collections of poems, all published by the Dutch renowned publisher Singeluitgeverijen|Querido, Amsterdam, The Netherlands. She also writes in English and German, and in 2017 her multilingual collection gestammelte werke was published by the German KOOKbooks, Berlin. Her poetry and music are both lyrical and innovative. She often combines traditional instruments with electronic sounds and collaborates with visual artists and graphic designers. Though Hirs regularly performs her own poems, whether or not embedded in music, dreams of airs is her first concert-length poetry and music cycle.

TD: Where does the title come from? What does it mean?

RH: The working title for the cycle was dreams of breathing, because breath, and air for that matter, are at the very basis of our existence and communication, our voice’s uttering of words. Air is also the archaic English word for song or melody, so the title also means ‘dreams of melodies’. For me, this alludes to melodies of speech, including the phrasing of sentences, text, and rhythm. For me, a song is no longer poetry, it has become music because of the composer’s interpretation, shaping his or her reading experience into music. With spoken language one stays closer to the original poetry, and its implied melody of speech. One still hears the inner melody and rhythm of language, which have not yet become singing.

TD: This time you do not read the poems yourself; the voice part is performed by Nora Fischer.

RH: In the past thirty years I have been performing poetry, while gradually developing my own characteristic speech melody. It has taken me years to translate this typical intonation and speech rhythm into a meaningful notation, so my pieces can be performed by others as well, even when I am not around. Interestingly, during the premiere my mother constantly had the feeling that I was on stage myself, meaning that the notation, indeed, had captured some of the essence of my speech melody.

TD: The speech melody, the rhythm and the intonation are all fully composed and notated, aren’t they?

RH: Yes, but because aimed for a natural kind of speech, I didn’t want to force Nora to imitate the exact register of my voice. So I indicated the pitches with crosses; she simply follows the resulting contour – or Gestalt – in tune with the music, yet may transpose it to match the central fundamental pitches characterizing her own voice. The result sounds natural and simple, but at the same time the speech melody is very specific, because its conception of tonality matches the harmonies present, as well as the phrasing, implied by the sentences, and breathing. All pitches are connected to each other through spectral harmonies, whose central gravities are in a constant flux of transformation. The dreaming in the title refers not only to the meditative, contemplative way in which the poems are expressed, but also to their associative, fleeting content and the way they are treated musically.

TD: Some of the poems are in Dutch, and there are also German and English poems?

RH: Yes, I see dreams of airs as a manifesto for Europe, and the world, for expressing oneself in different languages as a first step towards communication. It is humanistic and idealistic, it is about the freedom of the imagination, about inner seeing and hearing from the individual’s perspective. You can reach out to another person by the attempt to speak their language. This includes not only the speech melody and meaning, but also the mere sounds themselves.

The multilingual libretto begins with an emerging day and ends with a kind of apotheosis, a philosophical reflection on love, based on a book by Erasmus. The binaural beatings serve as to induce a continually changing sound space, bringing the listener into several subsequent states of mind. The left and right loudspeakers produce slightly different tones, resulting in highly spatialized sounds. In my piece I use this electronically induced spatial effect as well as concrete beating pulses. In reaction to this, as scientific research has led us to believe, your brain might create its own inner binaural beatings with frequencies related to different states of mind such as meditation, alertness, creativity, dreams, or flow.

TD: The full ensemble plays during three out of seven movements. Furthermore, an instrumental trio, and several movements with solo voice with soundtrack are part of the cycle.

RH: I started the piece from the fifth movement, infinity stairs, a trio with electronic sounds, scored for flute, bass clarinet, electric guitar. In this trio, composed in 2014, the separate parts also may function as solo pieces, and can be played separately. Infinity stairs is the only movement of the cycle in which the voice doesn’t participate, so the listener gets some semantic rest. The trio revolves around ascending and descending lines, just like the infinitely ascending and descending steps in one of the famous etchings of Maurits Escher. I have tried to translate this optical illusion into an auditory illusion, along with large glissandi and the binaural beating effect I mentioned before.

TD: The other movements were shaped around this center piece?

RH: Yes, the cycle opens with spinning languages, evoking daybreak: bird twittering, a flute solo, followed by solo voice. In the second movement, golden vielleicht, the voice performs together with a few other instruments. The third, who put on my shoes, is a tutti movement, a hyper-lyrical journey through nature, as well as an encounter with death; it serves as an ode to life, the imagination, and independence, my Alice in Wonderland so to speak. The fourth movement at present longing, composed for solo voice with soundtrack, is based on a poem about the urgency of longing and physical desire. The tutti movement waves is about a bottle nose dolphin swimming in the sea. The concluding movement here and nowness is an ode to love, in which all instruments blend together with the voice’s urgent speech in a kind of spectral minimalism.

In essence, dreams of airs can be regarded as one big daydream about the imagination, and how language arises, while speaking, feeling-thinking, dreaming.

©2019 Thea Derks, TivoliVredenburg, Utrecht, The Netherlands, 4 January 2019 (this English translation was revised and expanded by the composer on 1 October 2019).
Download [Dutch; PDF] program notes by Thea Derks

technische details

opdrachtwerk
dreams of airs (2017-18) is gecomponeerd door Rozalie Hirs in opdracht van Stichting Iris or Hazel, met financiële ondersteuning van het Fonds voor de Podiumkunsten.

instrumentation
voice
flute
Bb clarinet & bass clarinet
percussion
electric guitar
piano
violin
viola
cello

a MIDI pedal for triggering the electronic sounds, to be played by one of the musicians, and laptop

duration
60′ ca.

publisher
Deuss Music

further technical requirements
1.) QLAB software, to be installed on the above mentioned laptop
2.) The ‘dreams of airs’ QLAB sampler, to be obtained through Deuss Music.
3.) Microphone and stand for the voice
4.) Amplifier and mixer in the concert hall
5.) Stereo loudspeakers, to be placed within the ensemble
6.) Optional amplification of the ensemble (i.e. microphones, cables)

performances

6 January 2019, 20:00, Rozalie Hirs (portrait concert): Dreams of Airs, Avontuurlijke Muziek Series, Tivoli|Vredenburg/ Hertz Hall, Utrecht, The Netherlands – Spectra Ensemble, Filip Rathé (conductor), Nora Fischer (voice)

10 November 2018, 19:00, Rozalie Hirs (portrait concert): Dreams of Airs, November Music, Willem Twee Concertzaal FKA De Toonzaal, Prins Bernhardstraat 4-6, 5211 HE Den Bosch, The Netherlands – Spectra Ensemble, Filip Rathé (conductor), Nora Fischer (voice) – world premiere